Ποτέ δεν τονίζουμε σε κάποιον την αδυναμία του...

Καλύτερα να φας την γλώσσα σου, παρά να του μιλήσεις έτσι.

Ουδέποτε προσβάλλομε ή λυπούμε άνθρωπο, ουδέποτε τον κάνουμε να νιώσει στερημένος, ελαττωμένος, να νιώσει κατωτερότητα, διότι του σκοτώνουμε την ψυχή.

Αυτός ο άνθρωπος θα τραυματιστεί και δεν θα μπορεί να επιτύχει στην ζωή του......

Ποτέ δεν τονίζουμε σε κάποιον την αδυναμία του, το πρόβλημά του. Ποτέ δεν του υπενθυμίζουμε την κακία του, την αμαρτία του. Μόνον τον έπαινο χρησιμοποιούμε, αλλά τον ευγενή έπαινο, όχι τον αφελή.

Διότι ο άνθρωπος ουδέποτε διορθώνεται με ονειδισμό, όπως και με παρατήρηση. Πρέπει να είναι πολύ άγιος, για να δεχθεί να διορθωθεί με τον ονειδισμό, την υπόδειξη ή την παρατήρησή σου. Αλλά, εάν ήταν τόσο άγιος, δεν θα είχε αυτό το ελάττωμα, για το οποίο χρειάσθηκε να του κάνεις παρατήρηση εσύ.

Αφού λοιπόν το έχει, το μόνο που χρειάζεται, είναι ο άκρος σεβασμός σου, για να μπορέσει κάποτε να ταπεινωθεί και να διορθωθεί, βλέποντας την δική σου ειρήνη, πραότητα, ταπείνωσι, αγάπη, μακροθυμία, χρηστότητα, επιείκεια, γλυκύτητα…

Μόνον όποιος έχει αυτές τις αρετές μπορεί να διορθώσει κάποιον άλλον….

**Μακαριστού Γέροντα Αιμιλιανού Σιμωνοπετρίτου.

«Νηπτική ζωή και ασκητικοί κανόνες».

Το ταξίδι στην Βασιλεία του Θεού.....

Η Θεία Λειτουργία είναι εμπειρία Θεού. Είναι ένα ταξίδι στην Βασιλεία Του.

Εκεί αντιλαμβάνεσαι ότι η πίστη μας δεν είναι μια ωραία ιδέα αλλά η όντως αλήθεια της ζωής.

Στην Θεία Λειτουργία ο ίδιος ο Χριστός είναι παρών αγγίζοντας την ύπαρξη μας.

Και ότι αγγίζει ο Θεός μεταμορφώνεται σε φως. Αλλάζει και φωτίζεται.

Δεν αλλάζουν τα προβλήματα αλλά εμείς. Αυτό είναι το μυστικό που πρέπει να καταλάβουμε, ότι δεν χρειάζεται να αλλάξει η ζωή αλλά το πως εμείς την βλέπουμε και την ζούμε.

Κάποτε πέρασα ένα μεγάλο πειρασμό. Από εκείνους που δεν σου αφήνουν καμία ανάσα και παρηγοριά μέσα σου. Γεύθηκα την κόλαση κοιτώντας με πόθο τον παράδεισο.

Η πρόταση του πνευματικού μου ήταν, «θέλω να τελείς την Θεία Λειτουργία κάθε μέρα». Έκανα υπακοή. Πήγα την πρώτη μέρα, αλλά το μυαλό μου δεν μαζευόταν με τίποτα στην λατρεία του Θεού. Το δε σώμα μου, ράθυμο και απρόθυμο να κάνει το οτιδήποτε. Τελείωσε η Θεία Λειτουργία και έφυγα απογοητευμένος.

Μίλησα ξανά με τον πνευματικό ο οποίος και πάλι μου είπε «συνέχισε να λειτουργείς, να ζεσταθούν τα λάδια της μηχανής…», αυτό και έκανα. Μα κι δεύτερη ημέρα ήταν πολύ χειρότερη της πρώτης.Ήμουν αλλού, χαμένος στην δίνη της απόγνωσης. Ξέρεις τι σημαίνει απόγνωση; Ο όσιος Εφραίμ Κατουνακιώτης έλεγε, «Κόλαση».

Πήγα και την τρίτη ημέρα. Λειτούργησα και πάλι με απίστευτη δυσκολία. Μα σαν τελείωσα και δίπλωνα τα άμφια μου μονολογώντας ότι "τσάμπα τα κάνω όλα αυτά αφού είμαι χαμένος", ένα φως, μια ανεκλάλητη χαρά, μαζί με ελπίδα αγκάλιασαν όλη την ύπαρξη μου. Χαρά που ένιωθες ότι δεν θα την αντέξεις από την ένταση του βιώματος.

Χαμογέλασα, ήλπισα, φωτίσθηκα, έφυγαν οι αρνητικές σκέψεις, η καρδιά μου ελευθερώθηκε. Μια βαθιά κατάνυξη απλώθηκε σε όλο το είναι μου. Χαρά και φως, ελπίδα και πίστη, αγάπη προς όλους και όλα. Κατανόηση και συμπάθεια, αποδοχή και συγχωρητικότητας. Όλα φως, "τα πάντα πεπλήρωτε φωτός".

Όχι δεν είχε εξαφανιστεί το πρόβλημα που με απασχολούσε, η σκληρή δοκιμασία ήταν εδώ, μα ωστόσο δε μου φαινόταν βουνό, δεν με απογοήτευε, δεν αισθανόμουν φυλακισμένος στην παρουσία της.

Μπορούσα να σκεφτώ και να δω λύσεις. Είχα κουράγιο να το αντιμετωπίσω, να κάνω υπομονή, και ελπίδα να προχωρήσω την ζωη μου. Τα καρφιά του σταυρού δεν με πλήγωναν πλέον.

Αυτή είναι η Θεία Λειτουργία, η παρουσία του ίδιου του Χριστού, ένα ταξίδι ψηλά στον ουρανό, που σαν βγεις εκεί ψηλά:

Όταν κοιτάς από ψηλά

μοιάζει η γη με ζωγραφιά

κι εσύ την πήρες σοβαρά

κι εσύ την πήρες σοβαρά

Κι ό,τι σε πλήγωσε ή σε θάμπωσε

από ψηλά αν το κοιτάξεις

θα σου φανεί τόσο ασήμαντο

που στη στιγμή θα το ξεχάσεις

"Δε σε αντέχουμε Χριστέ μου..."

Κύριε, εκείνο το παγερό βράδυ δεν βρέθηκε κατάλυμα να σε φιλοξενήσει. Ένας χώρος να στεγάσει την αγάπη σου. Μία γωνιά να ζεστάνει την νεαρή μητέρα σου. Μικρό παιδί μες στην αθωότητα μου, απορούσα, «μα γιατί δεν βρέθηκε κανείς να σε φιλοξενήσει; Βρέφος, μωρό παιδί, μιας ξένης κοπέλας χαμένης μέσα στην νύχτα με την αγωνία στα μάτια». 

Τώρα που μεγάλωσα και η αθωότητα έδωσε την θέση της στην εμπειρία του κακού, έμαθα το «γιατί». Γιατί αυτός ο κόσμος δεν αντέχει Χριστέ μου την ομορφιά της αγνότητας σου. Κόσμος ψεύδους και υποκρισίας, μίσους και αδικίας, δεν έχει χώρο για σένα. Είμαι πλέον βέβαιος, ότι όσες φορές κι αν ξανάρθεις σε αυτή την γη, πάλι σε φάτνη θα γεννηθείς, γιατί δεν σε αντέχουν.

Δεν μπορούν την αγάπη και την ελευθερία σου. 

Τους παιδεύεις Χριστέ μου, τους μπερδεύεις. Αυτοί διψάνε για εξουσία και δύναμη και εσύ έρχεσαι ταπεινός και αδύναμος. Αυτοί διψάνε για απειλές και τιμωρίες και εσύ συγχωρείς και ανέχεσαι. Αυτοί θέλουν «νόμους» και «δικαιοσύνη» και εσύ τους δίνεις αγκαλιές και φιλιά, την κόλαση ποθούν και τους χαρίζεις τον παράδεισο.

Γι αυτό σου λέω, και σήμερα πάλι να ερχόσουν σε σκοτεινό και παγερό δρόμο θα σε πετούσαν. Πρόσφυγα θα σε έκαναν, ζητιάνο και ρακένδυτο, τρελό θα σε ονόμαζαν, ως ασεβή και αιρετικό θα σε καταδίκαζαν, έξω από τις θρησκείες τους θα σε πετούσαν ως επικίνδυνο.

Είναι αλήθεια Χριστέ μου, ότι ποτέ δεν σε κατάλαβαν οι ισχυροί και «δίκαιοι», οι «ικανοί» και επιτυχημένοι, οι καθώς πρέπει και «τέλειοι». Μονάχα εκείνοι οι ταπεινοί και τσαλακωμένοι της ζωής, οι απογοητευμένοι και πονεμένοι, οι αμαρτωλοί, οι πόρνες και τελώνες της ιστορίας, όλοι εκείνοι που ποτέ δεν θεώρησαν ότι αξίζουν την Βασιλεία σου, μονάχα εκείνοι Κύριε, σε αναγνώρισαν και σε δέχθηκαν, γιατί πρώτα είχαν αποδεχθεί την αποτυχία και την αδυναμία τους, το πυκνό σκοτάδι της δικής τους παγερής νύχτας.

Είναι Χριστέ μου που αιώνες τώρα επιμένεις να αγαπάς τους "κολασμένους" που μυρίζουν παράδεισο. Είναι Κύριε που αγαπάς εκείνους που δεν αγάπησε κανείς…

π.λίβυος 

Δεν θα μας "κρίνει" ο φόβος μα η Αγάπη....

Η σχέση μας με τον Θεό δεν καθορίζεται από το φόβο ή την απειλή. Δεν πάω στον Χριστό για να μην πάω στην κόλαση ή για να κερδίσω τον παράδεισο. Όπως δεν αγαπώ τον πατέρα ή την μητέρα μου, για να μου γράψουν το σπίτι τους.

Ο Χριστός είναι ο δρόμος μου, είναι το φως και η ζωή μου. Ο έρωτας και η αγάπη της ύπαρξης μου. Αυτόν ζητώ και όχι τα δώρα Του.

Κάνω άσκηση και προσπαθώ να βάλω στην ζωή μου τις εντολές Του, την αγάπη, την κατανόηση, την ταπείνωση και συγνώμη κ.α όχι γιατί πρέπει, μα γιατί έτσι νιώθω ότι μεγαλώνω, ωριμάζω, πλαταίνω, αυξάνω, κοινωνώ και σώζομαι. Γίνομαι ολόκληρος όπως με «ονειρεύτηκε» ο Θεός.

Αποφεύγω την αμαρτία όχι γιατί θα με τιμωρήσει ο Θεός, αυτό δεν θα γίνει έτσι κι αλλιώς, μα διότι δεν θέλω να χαλάσω την σχέση μαζί του, δεν αντέχω να ζω δίχως την γλύκα της παρουσίας Του.

Δεν είναι ότι φοβάμαι αλλά ότι με πονάει η Απουσία Του. Όταν τα κάνω θάλασσα κι Εκείνος κρύβεται για να με μάθει να κολυμπάω, εγώ ματώνω και μου λειπει πολύ. Όπως ο Άγιος Σιλουανός που είχε γευτεί την παρουσία του Χριστού και μετα έκλαιγε και έλεγε, «δεν μπορώ Χριστέ μου να ζήσω δίχως να σε βλέπω και να σε ζω, έλα, έλα ξανά».

Ένα πράγμα δεν πρέπει να ξεχάσουμε βαδίζοντας προς τον Χριστό, ότι δεν θα κριθούμε από τα λάθη ή αμαρτίες μας, δεν θα κριθούμε από το φόβο που νιώσαμε για τον Θεό αλλά από το πόσο βαθιά τον αγαπήσαμε.

Φρόντισε να λαμβάνεις για να μπορείς να δίδεις....

Να μαθαίνεις να λες «όχι» σε αυτό που σε κουράζει, δε σου πάει και δεν σου ανήκει.

Μονάχα έτσι θα πεις «ναι», και θα φανείς χρήσιμος σε εκείνους που πραγματικά σε έχουν ανάγκη.

Δεν μπορείς πάντα να είσαι «το καλό παιδί» γιατί έτσι σύντομα θα κάνεις κακό στους άλλους και σε εσένα. Ένας κουρασμένος και ψυχικά μπερδεμένος άνθρωπος δε μπορεί να βοηθήσει κανέναν, ούτε τον ίδιον του τον εαυτό.

Η αγάπη του άλλου περνάει μέσα από την υγιή αγάπη του εαυτού μας. Μονάχα κάποιος που σεβάστηκε τον εαυτό του, το σώμα και την ψυχή του, τις ανάγκες και επιθυμίες του, μπορεί να αναγνωρίσει στο άλλον το δικαίωμα της χαράς και της ζωής. Οι στερημένοι συνήθως είναι επιθετικοί, δύστροποι και εκδικητικοί. «Δεν χάρηκα εγώ κανείς να μην χαρεί». Ο χριστιανός όμως δεν είναι έτσι. Δεν είναι στερημένος αλλά μεταμορφωμένος. Είναι άνθρωπος που θέλει να χαίρονται πάντες. Γι’ αυτό φροντίζει για την χαρά την δική του και των άλλων.

Ας μην ξεχνάμε ότι για να δώσουμε πρέπει να έχουμε. Αυτό που είμαστε σκορπάμε γύρω μας. Εάν είσαι φως θα φωτιστούν οι γύρω σου, εάν έχεις χαρά θα μοιράσεις χαμόγελα, εάν έχεις ελπίδα θα δώσεις κουράγιο, εάν αναπνέεις πνεύμα Άγιο θα πάρουν ανάσες όλοι δίπλα σου. Φρόντισε λοιπόν λαμβάνεις για να μπορείς να δίδεις. Φρόντισε τον εαυτό σου για να φροντίσεις την γη ολάκερη.

"Μια κηδεία που έγινε γιορτή….."

Αύριο 15 Αυγούστου είμαστε καλεσμένοι όλοι σε μια κηδεία. Η Παναγία μητέρα αφήνει το πνεύμα της στα χέρια του Υιού και Θεού της. Απόστολοι εκ περάτων, μαθητές, φίλοι και πιστοί έχουν μαζευτεί γύρω από το πανάχραντο σκήνωμα της. 

Μια κηδεία γίνεται γιορτή. Παράδοξο και θαυμαστό το φαινόμενο. Κι όμως πραγματικό. Όχι μονάχα τότε μα αιώνες τώρα η ημέρα αυτή αποτελεί αιτία χαράς και ευφροσύνης. Σε κηδεία πάμε κι όμως γελάμε. Σε κηδεία πάμε κι όμως τα πρόσωπα και οι ψυχές μας γεμίζουν φως. 

Το έχουμε συνειδητοποιήσει; Έχουμε αντιληφθεί ότι θα πάμε στους ναούς να εορτάσουμε έναν θάνατο; Κι εδώ ξεκινάει το μέγα ερώτημα. Πως είναι δυνατόν να είμαστε καλεσμένοι σε μια κηδεία και πάντες να είναι χαρούμενοι; Από που πηγάζει αυτή η παράδοξη χαρά, η υπέρλογη και όχι παράλογη, να πηγαίνεις σε μια κηδεία κι αντί δακρύων και οδυρμών, να γελάς, να χαίρεσαι, να συγκινείσαι και να ξεσπάς σε ευχαριστίες; 

Κι όμως δεν μπορείς σε αυτή την κηδεία να πενθήσεις ή να κλάψεις, δεν σου πάει δεν σου βγαίνει, δεν αισθάνεσαι λύπη και θλίψη. Γιατί; Μα γιατί ο θάνατος καταργείται. Δεν υπάρχει ο θάνατος ως μηδέν, ως χωρισμός, μοναξιά και φόβος. Αλλά ως ένωση, φως και Συνάντηση. 

Τι ήταν η ζωή της Παναγίας; Μια διαρκής συνάντηση με τον Θεό. Μια υποταγή στο δικό Του θέλημα. Εκείνη είχε σβήσει, είχε χαθεί, ζούσε μόνο για Εκείνον. Δεν είχε τίποτε δικό της, γι’ αυτό τα είχε όλα. Δεν είχε θέλημα γι’ αυτό ήταν απολύτως ελεύθερη. Ζούσε σε διαρκή και αδιάλειπτο κοινωνία μαζί Του, γι’ αυτό ο θάνατος δε μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Όταν ο άνθρωπος έχει φτάσει στην κατά χάριν Θέωσιν, είναι θεούμενος, τότε ο θάνατος παύει να έχει τα στοιχεία του φόβου και της απειλής. Μεταμορφώνεται σε κοινωνία, σχέση, συνάντηση μετα του Ανεσπέρου και γλυκυτάτου Φωτός. 

Η Παναγία δεν φοβάται τον θάνατο διότι όλη η ζωή της είναι μια σχέση και κοινωνία με τον Θεό. Πως να φοβηθείς τον θάνατο όταν έχεις ζήσει ως αθάνατος; Εδώ είναι και το μυστικό. Στο ποσοστό που στην ζωή μας ζούμε σε κοινωνία με τον Θεό ο θάνατος χάνει το φρικώδες πρόσωπο του. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι ποθούμε τον θάνατο ή τον θεωρούμε φυσική πραγματικότητα του ανθρώπου. Παρα ταύτα όμως όταν η ζωή μας έχει φως, χαρά, πνεύμα Άγιον, αυτό θα αποτυπωθεί και την ημέρα που ο Θεός θα διαλέξει να φύγουμε για τα αιώνια, εκεί που η Παναγία μας περιμένει για πάντα.

 

 

Όταν αγγίζεις την αλήθεια σου αγγίζεις τον Θεό....

Μην προσπαθείς να γίνεις κάτι που δεν είσαι. Μην προσπαθείς να μιμηθείς κάτι που δεν έχει σχεδιαστεί από τον Θεό για σένα. Ανάδειξε αυτό που είσαι και αυτό που σου δόθηκε. Ανέπτυξε το, μοιράσου του και χάρισε το. Θα σε «μαλώσει» ο Θεός που έτρωγες μια ζωή τα σωθικά σου και πάλευες με ενοχές για κάτι που εκείνος ποτέ δεν ζήτησε. Σκέψου. Είσαι σίγουρος ότι αυτά για τα οποία υποφέρεις στα ζήτησε ο Θεός; Μήπως τα απαίτησαν οι άνθρωποι και η κοινωνία; 

 

Γίνε αυτό που είσαι. Φως και χαρά. 

Και πως θα καταλάβω τι είμαι; Πως θα είμαι σίγουρος ότι βρήκα αυτό που είμαι; 

Καταρχάς αυτό δεν θα συμβεί μέσα από συλλογισμούς. Η ζωή δεν είναι πρόβλημα να το λύσεις αλλά πραγματικότητα να ζήσεις. Οπότε δεν θα έρθει η γνωριμία με την αλήθεια σου μέσα από σκέψεις και συλλογισμούς. Δεν λύνουμε γρίφους αλλά ζούμε. 

 

Όταν λοιπόν αγγίξεις την αλήθεια σου, θα αισθανθείς φως, χαρά, κατάνυξη, ευεξία και ευλογία στο σώμα και την ψυχή σου. Θα νιώθεις όλα να ρέουν ομαλά και φυσικά. Θα βιώνεις μια αλήθεια σε αυτά που σκέφτεσαι και πράττεις. Θα λες «να το, εδώ είμαστε» εδώ σε αυτό που σκέφτομαι και κάνω είμαι αληθινός, γιατί είμαι χαρούμενος. Δεν πιέζω τίποτα, όλα μου βγαίνουν αυθόρμητα και φυσικά. Ρέουν σύμφωνά με την φύση μου, που είναι κατά Θεό πλασμένη. Όλος ο χρυσός του ουρανού είναι μέσα μου, μα θέλει καθάρισμα να φανεί να λάμψει και να λάμψω. 

 

Όταν αγγίζεις την αλήθεια σου, αγγίζεις τον Θεό και πίστεψε με το καταλαβαίνεις απόλυτα, τόσο που δε μπορώ να στο εξηγήσω. Απλά ζήσε το.

«Σώσε με..», η κραυγή του Δεκαπενταυγούστου…

Δ

 Διαβάζοντας τους στίχους του Μεγάλου Παρακλητικού Κανόνα προς την Παναγία μας, τον οποίο ψάλλουμε αυτές τις ημέρες στις εκκλησίες αναρωτήθηκα, τι πόνο και καημό, τι μεράκια και τραύματα πρέπει να κουβαλούσε η ψυχή εκείνου που έγραψε αυτά τα λόγια. Έτσι έψαξα να δω ποιος είναι και τι κατέτρωγε την ψυχή του. Ήμουν βέβαιος, ότι πίσω από αυτό τον υπέροχο ύμνο υπήρχε μια πληγή. 

 

Άλλωστε η πληγή, το τραύμα, το πένθος και η απώλεια γράφουν, ζωγραφίζουν, τραγουδούν και προσεύχονται. Δίχως πληγές δεν υπάρχουν σοφοί και άγιοι, καλλιτέχνες και εραστές Θείου. Μόνο κάποιος που κάτι έχασε ψάχνει να το βρει. Μόνο κάποιος που πόνεσε και πένθησε δημιουργεί. Άνθρωπος που δεν σταυρώθηκε δεν μπορεί να αναστηθεί. Μάτια που δεν δάκρυσαν Θεό δεν είδαν και γόνατα που δεν λύγισαν ποτέ δεν έμαθαν να εκτιμούν την ζωή. Αυτός που γεύθηκε τον θάνατο μπορεί να μας μιλήσει για την αξία της ζωής, εκείνος που αρρώστησε μπορεί να μα πει για την ευλογία της υγείας. 

 

Ένα τέτοιος λοιπόν βαριά άρρωστος και πληγωμένος άνθρωπος ήταν ο υμνογράφος του Μεγάλου Παρακλητικού κανόνα προς την Παναγία. Θεόδωρος β΄ ο Λάσκαρης. Αυτοκράτορας της Νίκαιας ο οποίος έπασχε από βαριάς μορφής επιληψία. Η ασθένεια τον είχε εξουθενώσει σωματικά και ψυχικά. Φαίνεται άλλωστε στα λόγια του παρακλητικού κανόνα προς την Παναγία, «Καταιγίδα συμφορών με βασανίζει, Δέσποινα, και των θλίψεων οι τρικυμίες με καταποντίζουν• αλλά αφού προφάσεις, δος μου χείρα βοηθείας, εσύ που είσαι η θερμή αρωγή και προστασία μου..». 

 

Μπορεί κανείς εύκολα να καταλάβει τι σήμαινε τον 11ον αιών, να πάσχεις από επιληψία. Τι προκαταλήψεις, στιγματισμό αλλά και αδυναμία αντιμετώπισης. Μόνη παρηγοριά ο Θεός και η Παναγία Μητέρα του. Σε αυτή καταφεύγει ο Λάσκαρης με αβάστακτο πόνο, και μέσα από το υμνογραφικό του χάρισμα διαμορφώνει ένα απίστευτο σε θεολογικά νοήματα κείμενο.

Όμως εκείνο που συγκλονίζει, δεν είναι τόσο η θεολογική ακρίβεια του κειμένου, όσο η βασανισμένη ύπαρξη του συγγραφέα που στην κυριολεξία κραυγάζει μέσα από προσευχητικούς ύμνους. Σώσε με Παναγία μου φωνάζει, σώσε με!!!

 

Όποιος έχει νιώσει έστω και μια φορά στην ζωή του την πίκρα απόγνωσης, τον πόνο της μοναξιάς και της ερήμωσης, όποιος έχει κοιμηθεί σε κρύα πατώματα δίχως ανθρώπινες ελπίδες, αναγνωρίζει στην φωνή του Θεόδωρου Λάσκαρη την δική του λαλιά. Γιατί η φωνή των πονεμένων έχει ένα ήχο καθώς και ένα όνειρο, την λύτρωση….. «Και πού λοιπόν θα βρω άλλη προστασία; Πού να προσφύγω; Και πού να σωθώ; Ποια θερμή να έχω βοηθό στις θλίψεις του βίου και στις ζάλες - αλίμονο! - κλονιζόμενος; Μόνο σε σένα ελπίζω και παίρνω θάρρος και καυχώμαι, και προστρέχω στη σκέπη σου. Σώσε με!!!!!» 

 

π. Χαράλαμπος Λίβυος Παπαδόπουλος

 

Ο αυτόκλητος σωτήρας…

 

Θα έχετε δει φαντάζομαι αρκετές φορές, ότι αρκετοί μόλις αποκτήσουν σχέση με την εκκλησία, πάνε μερικές φορές σε κάποια αγρυπνία, πάρουν ένα κομποσκοίνι και αποκτήσουν γέροντα, αμέσως πλήττονται από το σύνδρομο του διαφωτιστή και σωτήρα των άλλων(το ίδιο εξίσου παθαίνουν κι αυτοί που πάνε ψυχοθεραπεία ή μετέχουν σε κάποια θεραπευτική ομάδα). 

 

Καφέ δε μπορείς πλέον να πιείς μαζί τους ή να κάνεις μια ανθρώπινη κουβέντα. Πολλώ δε μάλλον να του πεις τα λάθη ή τα προβλήματα σου. Αμέσως αρχίζουν να διδάσκουν, περί του ορθού και σωστού, περί αμαρτίας, σωτηρίας, κολάσεως και παραδείσου με μία τέτοια απολυτότητα λες και μόλις κατέβηκαν από τον ουρανό με μαδημένες φτερούγες. Ούτε ο ίδιος ο Θεός δεν θα ήταν τόσο απόλυτος. 

Ο αυτόκλητος απρόσκλητος «σωτήρας» ολημερίς διδάσκει, επιπλήττει, διορθώνει τις ζωές των άλλων, και γενικά ζητάει να τον προσέξουν πάντες μια κι εκείνος «ξέρει». Ξέρει βέβαια πάντα τα στραβά των άλλων και ποτέ τα δικά του. 

 

Νομίζω ότι δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ανάλυση ώστε να αντιληφθεί κάποιος ότι ένας τέτοιος άνθρωπος σαφέστατα δεν έχει προχωρήσει πνευματικά άλλα ούτε και θεραπευμένος είναι. Θα χρειαστεί ακόμη αρκετό δρόμο, ώστε να εισέλθει στην ωριμότητα της πνευματικής ζωής, που διακρίνεται από ταπείνωση, σιωπή, σεβασμό στην ελευθερία του άλλου, στην μοναδικότητά και σε αυτό το ψυχικό timing, που είναι μυστήριο για την κάθε ψυχή. 

 

Άλλωστε εάν ζει μέσα μας ο Θεός και έχουμε προχωρήσει θεραπευτικά, θα γνωρίζουμε ότι η μέγιστη αρετή είναι η διάκριση. Δηλαδή να ξέρεις πόσο, πώς και πότε θα μιλήσεις σε κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, γιατί ο Θεός δεν τσουβαλιάζει ούτε πετροβολά χριστιανικά…

"Οι κουρτίνες του Ερντογάν"

Τι έκρυψε ο Ερντογάν πίσω τις κουρτίνες που έβαλε στην Αγιά Σοφιά; Την ενοχή του κατακτητή και το μίσος του Ισλάμ στην αξία του ανθρώπου. Αλλά ας τα δούμε ένα ένα. Οι κουρτίνες του Ερντογάν κάλυψαν με το θράσος και την ασέβεια του κατακτητή το πρόσωπο της Παναγίας. Της Μητέρας του Χριστού. Δηλαδή εκείνης που έδωσε ύλη στον άυλο, εκείνης που έδωσε σάρκα στον άσαρκο Δημιουργό. Εδώ είναι και το πρόβλημα του Ισλάμ. Ότι είναι μια απόλυτα μονοφυσιτική αίρεση εικονοκλαστικής κακοδοξίας. 

 

Ο Ερτογάν και οι τούρκοι ισλαμιστές βάζουν κουρτίνα στο πρόσωπο της Παναγίας γιατί δε μπορούν να δεχθούν ότι ο Θεός γίνεται άνθρωπος με σκοπό ο άνθρωπος να γίνει Θεός. Δεν μπορούν να δεχθούν ότι η ύλη μπορεί κατά χάρη να θεωθεί. Το κτιστό να κοινωνήσει των ενεργειών του Ακτίστου. Για την Ορθόδοξη εκκλησία όμως αυτή είναι η πεμπτουσία της πίστεως της. Όλο το νόημα της θείας ενσαρκώσεως, αποκαλύπτεται ακριβώς εδώ: ότι η ύλη, το σώμα, ο άνθρωπος ως ψυχοσωματική ενότητα υπάρχουν με σκοπό την θέωση. Τα πάντα και οι πάντες θα ενωθούν με τον Χριστό διότι αυτός είναι το αρχέτυπο όλης της δημιουργίας.

 

Κι όμως αυτή την θεμελιώδη διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας, δεν την αγνοούν κακοδόξως μονάχα οι Ισλαμιστές αλλά και πολλοί Χριστιανοί. Διότι κάθε φορά που ένας χριστιανός υποτιμά τις ανάγκες και την αξία του ανθρωπίνου σώματος πέφτει στην αίρεση του μονοφυσιτισμού. Κάθε φορά που θεωρεί την ψυχή ανώτερη από το σώμα, εκφράζει την αίρεση του μανιχαισμού, και κάθε φορά που αρνείται την ζωή αυτή ως δώρο Θεού, ουσιαστικά αγγίζει τα όρια της αρνησιθεΐας, διότι ο Θεός αυτόν το κόσμο δημιούργησε και μας έδωσε ως παράδεισο χαρά και κοινωνίας. 

 

Η βασιλεία του Θεού δεν είναι εκμηδένιση του κόσμου αλλά μεταμόρφωση του σε καινή γη και καινό ουρανό. Η ύλη και η κτίση δημιουργήθηκε από το Θεό ως σημείο συνάντησης μαζί Του. Το σώμα μου είναι η γη που φανερώνεται ο Θεός. Σώμα χωρίς ψυχή είναι πτώμα αλλά και ψυχή δίχως σώμα είναι φάντασμα και σαφέστατα όχι άνθρωπος. Το συναμφότερο αυτών των δυο είναι ο άνθρωπος κατα τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά. 

 

Τέλος πέραν της θεολογικής ερμηνείας των κουρτινών του Ερντογάν, δεν πρέπει να ξεχνάμε και κάτι άλλο εξίσου σημαντικό. Ότι οι κουρτίνες φανερώνουν μια τεράστια ενοχή. Την ενοχή του κατακτητή. Όταν ως Ισλαμιστής μετατρέπεις μια εκκλησία του 537μ.χ σε τζαμί, ως τι μπαίνεις μέσα εκεί; Μα μονάχα ως κατακτητής. Κάθε φορά λοιπόν που η φωνή του ιμάμη θα ακούγεται στην Αγιά Σοφιά, θα δηλώνεται ευθαρσώς σε όλη την ανθρωπότητα ότι η Τουρκία ζει επι ξένων εδαφών ως βάρβαρος κατακτητής. Αυτό ίσως δεν αποτελεί ντροπή για την πολιτισμική ευαισθησία των Τούρκων, αλλά ίσως κάποια στιγμή αποτελέσει για την Δύση, όταν επιτέλους εκ νέου αναδομήσει την Χριστιανική ταυτότητα της.

 

π. Χαράλαμπος Λίβυος Παπαδόπουλος

Η ησυχία του νου και τα μηνύματα του Θεού…

 Ο Θεός μιλάει καθημερινά μαζί μας. Στέλνει διαρκώς τα μηνύματα του. Πως; Με πολλούς, διαφορετικούς και ενίοτε παράδοξους τρόπους. Κάποιες φορές μέσα στο νου, ως σκέψη και λογισμό. Άλλοτε μέσα από το σώμα μας. Μια ασθένεια, μια δοκιμασία είναι ένα μήνυμα αλλαγής. Μπορεί όμως και μέσα από έναν άνθρωπο, ένα φίλο ή απλό περαστικό. Σε κοινά και γνωστά μας μέρη, που δουλεύουμε και ζούμε. Αλλά και σε περιστασιακά. Κάπου πάμε να αγοράσουμε κάτι, να δούμε, να πιούμε και να φάμε. Και τότε κάτι ακούμε, βλέπουμε, μας λένε και παίρνουμε απαντήσεις σε θέματα που μας ταλαιπωρούν και ζητάνε λύσεις. Κανείς δεν ξέρει που, πότε και πως ο Θεός θα στείλει το μήνυμα και τις απαντήσεις του σε αυτά που μας ταλαιπωρούν. 

Το μεγάλο όμως ερώτημα, είναι γιατί ενώ ο Θεός μιλάει και επικοινωνεί μαζί μας, εμείς αυτό δεν το αντιλαμβανόμαστε; Γιατί δεν λαμβάνουμε τα μηνύματα του Θεού; Μα γιατί είμαστε κατειλημμένοι. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η ύπαρξης μας, είναι διαρκώς απασχολημένη με πολλά και αλλότρια πράγματα και δεν αντιλαμβάνεται ότι ο Θεός στέλνει μήνυμα. Ας φανταστούμε ένα τηλέφωνο που καλούμε αλλά μας λέει ότι είναι κατειλημμένο. 

Ποιο είναι το μυστικό ώστε να λάβουμε τα μηνύματα του Θεού; Η ησυχία, η σιωπή. Να αφήσουμε το τηλέφωνο σε αναμονή. Με την προσευχή, και ιδιαιτέρως με την καρδιακή νοερά προσευχή, λέγοντας την ευχή, «Κύριε Ιησού Χριστέ Ελέησον με…», ησυχάσουμε το νου και να γλυκάνουμε την καρδιά μας. Σπάμε αυτό το συνεχές βραχυκύκλωμα μεταξύ νου και καρδιάς. Αυτή την ταύτιση του εαυτού μας με αυτό που σκεφτόμαστε ή νιώθουμε. 

Εάν φύγουμε από το νου θα καταλάβουμε ότι δεν είμαστε αυτό που σκεφτόμαστε. Αλλά κάτι πολύ βαθύτερο. Θα αντιληφθούμε ότι ο Θεός μιλάει διαρκώς, στέλνει σημάδια, μηνύματα, απαντά και διαλέγεται. Ας μαζέψουμε τον διαχυμένο εαυτό μας προς το κέντρο μας, μέσα μας. Ας τον σωματοποιήσουμε. Να φύγει από την φαντασία και τον μετεωρισμό. Να έρθει στο παρόν και στο τώρα της ζωής μας. 

Να έχουμε ανοιχτές τις αισθήσεις μας, να είμαστε σε εγρήγορση πνευματική ώστε τα πάντα να είναι αιτία δοξολογίας, ευχαριστίας, δοκιμασίας και φανέρωσης του Θεού. Ο Θεός φανερώνεται στα απλά και καθημερινά. Στο καθημερινό πεδίο του καθημερινού μας αγώνα. Εκεί βρίσκεται, αρκεί να είμαστε έτοιμοι να τον δούμε και να τον συναντήσουμε.

 

π. Χαράλαμπος Λίβυος Παπαδόπουλος

 

 

Δεν θα μας σώσει η "τελειότητα" μας...

Όταν η εμπειρία των πατέρων της εκκλησίας, αναφέρει ότι η μετάνοια είναι μια ισόβια πράξη ζωής, δηλαδή ότι μια ζωή παλεύεις με τα πάθη σου, σίγουρα δεν το κάνει για να μας απογοητεύσει.

Αλλά για να μας προσγειώσει και να μας κάνει να καταλάβουμε ότι δεν θα σωθούμε γιατί γίναμε τέλειοι αλλά ταπεινοί και ειλικρινείς. 

Οι πατέρες έχουν επίγνωση της ανθρώπινης συνθήκης. Ξέρουν καλά τι σημαίνει άνθρωπος. Οι περισσότεροι λοιπόν από εμάς θα χρειαστούμε αγώνα και προσπάθεια απέναντι στα πάθη και τα σκοτάδια μας. Εντάξει υπάρχουν και κάποιες εξαιρετικές περιπτώσεις μετάνοιας και αλλαγών που ακριβώς επειδή είναι και σπάνιες ονομάζονται θαυμαστές. Όμως αυτές δεν είναι το σύνηθες, αλλά η εξαίρεση. 

Η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων, των πιστών, δεν θα καταφέρει να ξεπεράσει τα πάθη της. Πιο πιθανόν θα πεθάνουμε μαζί με κάποια από αυτά. Στην καλύτερη των περιπτώσεων με την Χάρη του Θεού θα μάθουμε να τα διαχειριζόμαστε. Να τα αποδεχόμαστε, όχι δικαιολογώντας τα αλλά κατανοώντας τα. 

Τώρα βέβαια το ηθικιστικό και νομικό κομμάτι του εαυτού μας, και της αλλοτριωμένης παραδόσεως μας, θα επαναστατήσει λέγοντας, "και πως θα σωθούμε;" Κοιτάξτε. Ευτυχώς που ο Θεός δεν έχει καμία σχέση με τις δικές μας αντιλήψεις και ψυχικές προβολές. Ευτυχώς που ο Θεός δεν ενεργεί με τα δικά μας κριτήρια δικαιοσύνης. 

Ευτυχώς που ο Θεός δεν περιμένει την τελειότητα μας, αλλά την αυθεντικότητα μας. Την ρεαλιστική αποδοχή των υπαρκτικών μας ορίων. Θεός ζητά την ανθρωπιά και ειλικρίνεια μας. 

Εκείνο που μπορεί να μας κλείσει την θύρα της Βασιλείας Του δεν θα είναι η αμαρτία μας, αλλά η υποκρισία και η ψευτιά μας. Ο απίστευτος κρυφός και φανερός εγωισμός μας, που πιστέψτε με ξέρει να κρύβεται καλά ακόμη και μέσα στις δήθεν αρετές μας.

Δεν υπάρχουν "τυχαία" παιδιά.....

Μπορεί να υπάρχουν «τυχαίοι γονείς» αλλά όχι τυχαία παιδιά. Μπορεί οι γονείς σου να μην σε είχαν στα σχέδια τους, να τους «έτυχες» αλλά ο Θεός σίγουρα σε είχε στα σχέδια του. Για τον Θεό δεν υπάρχει τύχη αλλά Πρόνοια. Οπότε κράτα αυτό, ότι δεν είσαι τυχαίος, δεν είσαι πεταμένος στην μέση του πουθενά, δεν προέκυψες απλά από ένα λάθος ή μια λάθος στιγμή. Δεν είσαι το λάθος μιας ζωής. 

Ο Θεός τα "λάθη" τα κάνει ευλογίες και ευκαιρίες. Είσαι μοναδικός για Εκείνον, είσαι κομμάτι του σχεδίου Του για την δημιουργία και Βασιλεία Του. Ήθελε να έρθεις στην ύπαρξη γι’ αυτό και δεν θα σε αφήσει να χαθείς. 

«Τη μέρα που γεννήθηκες δεν σού ‘κοψαν τον ομφάλιο λώρο ούτε σε πλύναν με νερό για να σε καθαρίσουν, δεν σ’ έτριψαν με αλάτι ούτε σε σπαργάνωσαν. Κανένα μάτι δεν σε λυπήθηκε [...] αλλά σε πέταξαν στα χωράφια, όταν γεννήθηκες, χωρίς για τη ζωή σου να νοιαστούν. Εγώ πέρασα από κοντά σου, σε είδα να κυλιέσαι μες στο αίμα σου, κι έτσι στην κατάσταση που βρισκόσουνα σου είπα: Ζήσε!». Προφήτης Ιεζεκιήλ

Βλέπω αυτό που είσαι κι' όχι αυτό που κάνεις...

Να σε κρίνω από το λάθος σου; Όχι, γιατί έχεις κάνει και τόσα σωστά. 

Να σε κρίνω από το πάθος σου; Όχι γιατί έχεις και αρετές. 

Να σε κρίνω από τις αδυναμίες σου; Όχι γιατί έχεις και πολλά χαρίσματα. 

Να σε κρίνω από μια λάθος στιγμή; όχι γιατί τότε θα αδικήσω μια ολάκερη ζωή; 

Προτιμώ να βλέπω αυτό που μπορείς να γίνεις κι όχι εκείνο που είσαι. 

Κανένα λάθος και πάθος δεν είναι πάνω και πέρα από την αγάπη του Θεού. Τι είναι πιο μεγάλη η αμαρτία ή η αγάπη του Θεού; Το πάθος ή η Χάρις; Το λάθος ή το έλεος Του; 

Καμία αμαρτία δεν μπορεί να καταστρέψει αυτό που δημιούργησε ο Θεός. Η φύση μας είναι γεμάτη Θεό, όσα λάθη, πάθη και αμαρτίες κι αν κάνουμε αυτό δεν αλλάζει. Ο πιο μεγάλος αμαρτωλός κρύβει ολάκερο τον Θεό μέσα του. Ας το αντέξουν οι ηθικιστές. 

Τι μας χρειάζεται τότε η άσκηση; Μας χρειάζεται για να φανεί αυτό που πάντα υπήρχε στο βάθος της ύπαρξης μας. Η αλήθεια της φύση μας. Ότι είμαστε εικόνες Θεού. Ένα ξεσκόνισμα είναι η άσκηση να φύγει η σκόνη και η ακαθαρσία, να λάμψει ο χρυσός που κουβαλάμε στα στήθη μας.

Ο Θεός ποτέ δεν εκδικείται για το παρελθόν....

«Ο Θεός ποτέ δεν εκδικείται για το παρελθόν αλλά φροντίζει για το μέλλον μας.»

Πόσοι άνθρωποι δεν μεγάλωσαν από παιδιά μαθαίνοντας ότι εκεί ψηλά στον ουρανό υπάρχει ένα αιμοβόρο τέρας που διψάει για αίμα για κακό και εκδίκηση. Ένας Θεός που κόβει γλώσσες μικρών παιδιών, χέρια και πόδια. Ένας Θεός που αστυνομεύει την ζωή των ανθρώπων και καταδικάζει σε αιώνιες κολάσεις αδύναμες υπάρξεις;

Πόσες ψυχές δεν τραυματίστηκαν, λύγισαν και έσπασαν κάτω από τις απειλές και τον μεταφυσικό εκφοβισμό ακόμη και των πιο ανθρώπινων εκδηλώσεων, όπως ο έρωτας, η αγάπη, η σεξουαλικότητα; Παντού ενοχές και φόβος. Απειλές και ταραχή. Ένας Θεός που μόνο να τον αγαπήσεις δε μπορούσες.

Είναι όμως αυτός ο Θεός που μας αποκάλυψε ο Χριστός; Είναι αυτός ο Πατέρας Του, εκείνος που «τόν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπί πονηρούς καί ἀγαθούς καί βρέχει ἐπί δικαίους καί ἀδίκους»(Ματθ. 5, 45)

Θα μου πείτε τώρα πως σου ήρθαν όλα αυτά και τα γράφεις; Ναι, τα έχω πει πολλές φορές και τα έχω αναφέρει σε ομιλίες μου άλλες τόσες. Ωστόσο μελετώντας τους πατέρες της εκκλησίας κάθε φορά που πέφτω πάνω σε ένα κείμενο που μου θυμίζει το πόσο παραχαράξαμε και παραμορφώσαμε την αρχική διδασκαλία του Χριστού, νιώθω πάλι την ανάγκη να γράψω γι αυτά τα θέματα. 

Εδώ θα σας παραθέσω απλά και μόνο τι λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος και σας υπόσχομαι ότι θα επανέλθω με κείμενα κι άλλων αγίων για να βεβαιωθείτε ότι έχουμε παραμορφώσει μέσα στο νομικισμό και τον ηθικισμό την αρχική διδασκαλία της εκκλησίας μας. 

«οι δοκιμασίες δεν επέρχονται ως εκδίκηση για ενέργειες του παρελθόντος αλλά χάρη του συνεπαγομένου κέρδους που θα προέλθει από αυτά….ο Θεός δεν είναι Αυτός που εκδικείται το κακό, αλλά Αυτός που το επανορθώνει. Το πρώτο είναι χαρακτηριστικό των κακών ανθρώπων, ενώ το δεύτερο είναι χαρακτηριστικό του πατέρα…»

«Και όπως μια χουφτιά άμμου, πού πέφτει σε μεγάλη θάλασσα, χάνεται, έτσι και τα αμαρτήματα οποιουδήποτε ανθρώπου δεν μπορούν να σταθούν μπροστά στη φιλάνθρωπη πρόνοια και στην ευσπλαχνία του Θεού. Και όπως δεν μπορεί να φράξει κανείς μια πηγή με πολύ νερό με μια χούφτα χώμα, έτσι δεν μπορεί να νικηθεί ή ελεημοσύνη του Θεού από την κακία των κτισμάτων….»

«Να γίνεις κήρυκας της αγαθότητας και της αγάπης του Θεού πού, ενώ είσαι ανάξιος, σε φροντίζει και, ενώ τα χρέη σου σ' αυτόν είναι πολλά, δε σε εκδικείται, παρά για τα μικρά καλά σου έργα σου αντιπαρέχει μεγάλες δωρεές.»

«Ή ελεημοσύνη όμως είναι λύπη της ψυχής για τον ανήμπορο. Ή ελεημοσύνη κινείται από τη θεία χάρη και ξεστρατίζει για να βοηθήσει όλους με συμπάθεια και στον άξιο τιμωρίας δεν ανταποδίδει το κακό και τον άξιο του καλού επαίνου τον φορτώνει με αγαθά.»

«Αγάπησέ τον, λοιπόν, όπως έχεις χρέος να τον αγαπήσεις και όχι για τα μέλλοντα αγαθά πού περιμένεις να σου δώσει, αλλά για όσα λάβαμε και μόνο για τούτον τον κόσμο πού δημιούργησε για μας και μας τον χάρισε……Ας νιώθουμε, λοιπόν, ευγνωμοσύνη και αγάπη για όσα ή άφατη φιλανθρωπία του Θεού μας χάρισε και συνεχίζει να μας χαρίζει.»

Αυτή είναι η αιώνιος ζωή....

Μια και αύριο είναι ψυχοσάββατο σκέφτηκα να πούμε λίγα πράγματα για αυτή την περίφημη «μετα θάνατον ζωή». Σίγουρα για να μιλήσω γι αυτά τα θέματα θα ήταν σωστό να χρησιμοποιήσω αγιογραφικά και πατερικά χωρία, ορολογίες και έννοιες. Όμως αυτά δεν είναι για το facebook και θα βαρύνει πολύ το κλίμα. Γι’ αυτό θα σας πω την ουσία της Ορθόδοξης Χριστιανικής διδασκαλίας περί του θέματος, αποφεύγοντας βαριές έννοιες και αναλύσεις.

· Να ξεκαθαρίσουμε εξ αρχής, ότι η αιώνιος ζωή δεν είναι μια αφηρημένη αθανασία της ψυχής αλλά γνωριμία, συνάντηση, μετοχή και εμπειρία του ίδιου του Χριστού, «αὕτη δέ ἐστιν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν καὶ ὃν ἀπέστειλας ᾿Ιησοῦν Χριστόν..». Δηλαδή είναι κατά χάριν(δώρο) μέθεξης της Δόξας του Θεού. Ένα δώρο του Θεού στον άνθρωπο. 

· Ο άνθρωπος δεν είναι φύση αθάνατος διότι τότε θα ήταν Θεός, είναι όμως κατά χάριν αθάνατος. Ο Θεός θέλει να μην πεθάνει, να μην γυρίσει στο μηδέν. Και τα χαρίσματα του Θεού είναι αμετάκλητα. Δεν τα παίρνει δηλαδή πίσω.

· Ο θάνατος δεν είναι θέλημα Θεού. Γι΄ αυτό και η σωτηρία μας είναι προαποφασισμένη προ της δημιουργίας των αιώνων, δηλ του χώρου, του χρόνου και κόσμου. Σε εμάς μένει μονάχα να αποδεχτούμε αυτή την σωτηρία στο πρόσωπο του Χριστού.

· Η «μετα θάνατον» ζωή δεν είναι μια άλλη ζωή, αλλά η συνέχεια αυτής. Αυτό είναι σημαντικό να το κατανοήσουμε διότι μόνο έτσι θα συνειδητοποιήσουμε πόσο αξία έχει η παρούσα φάση ζωής. Στο σήμερα κτίζουμε το αύριο, στο παρόν το αιώνιο.

· Αυτό που είμαστε σε αυτή την ζωή, αυτό αποτυπώνεται στην ψυχή μας. Το αποτύπωμα της παρούσας φάσης θα πάρουμε στην επόμενη μετα θάνατο πραγματικότητα. Δεν μπορείς εδώ να ζεις στο σκοτάδι της κακίας και μετα να πας στο φως της Αγάπης. 

· Όλοι θα μετέχουμε της Χάριτος του Θεού. Όλοι θα ενωθούμε με την αρχή και ουσία της ύπαρξης μας που είναι ο Χριστός. Θα κολυμπάμε μέσα στην δόξα Του, στο υπέρλαμπρος φως Του. Αλλά δεν θα γευόμαστε όλοι με τον ίδιο τρόπο αυτή την ένωση.

· Η κόλαση και ο παράδεισος δεν είναι τόπος με καζάνια και φωτιές. Αυτά είναι ποιητικές και συμβολικές περιγραφές. Είναι κατάσταση της ύπαρξης. Οπότε δεν είναι τόπος αλλά τρόπος. 

· Δεν θα είναι αιώνιος μόνο ο παράδεισος αλλά και η κόλαση. Και οι κολασμένοι θα μετέχουν της αιωνιότητας και της δόξας του Θεού αλλά ως οδύνη.

· Η κόλαση δεν θα είναι τιμωρία του Θεού αλλά αυτοεξορία του ανθρώπου.

· Για να γευτείς την αιώνια κόλαση πρέπει να το θες πάρα πολύ. Γιατί ο Θεός, δεν θέλει να χαθεί κανείς από την δόξα της Βασιλείας Του. Θέλει όλοι να σωθούν και κάνει τα πάντα γι’ αυτό. Την κόλαση θα την βιώσουν μονάχα εκείνοι που το θέλουν. Γιατί ο Θεός όμως λέει ο Άγιος Μάξιμος Ομολογητής δεν κολάζει τον άνθρωπο. Δεν μπορεί η αγαθότητα του να κολάσει κανέναν εκτός από εκείνους που δεν θέλουν να ζήσουν μαζί Του. Δηλαδή στην πραγματικότητα εμείς κολάζουμε τους ίδιους τους εαυτούς μας, ποτέ ο Θεός.

· Οι ψυχές των ανθρώπων που έχουν φύγει από την παρούσα φάση ζωής, προγεύονται την δόξα του Θεού είτε ως χαρά είτε ως οδύνη ανάλογα την πνευματική τους κατάσταση. Περιμένουν την τελική κρίση, την κοινή Ανάσταση κατά την οποία θα γίνει και πάλι η ένωσης τους με τα σώματα. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία, πιστεύει στην Ανάσταση των σωμάτων και όχι μόνο των ψυχών. Δεν υπάρχει άνθρωπος δίχως σώμα γιατί τότε μιλάμε για φάντασμα αλλά ούτε σώμα δίχως ψυχή γιατί τότε έχουμε πτώμα. Και τα δυο μαζί ενωμένα είναι ο άνθρωπος. Αυτό θα γίνει στο τέλος της ιστορίας όταν τα πάντα θα γίνουν Χριστός. Τα πάντα και οι πάντες θα ενωθούν στο φως του αναστημένου και δοξασμένου Σώματος Του. Δηλαδή αυτό που εξ αρχής πριν καν δημιούργησε ο Θεός το κόσμο είχε αποφασίσει.

Η έννοια της ενοχής

π. Χαραλάμπους Παπαπαδοπούλου (παπα Λίβυος)

(Απο πρόσφατη συνέντευξη που έδωσα, στην Πειραϊκή Εκκλησία, στην εκπομπή της κ. Χατζής Σοφίας)

" Η έννοια της ενοχής τι ρόλο μπορεί να παίξει στην πνευματική ζωή; Στις μέρες μας πολλοί θα συμφωνούσαν με το ότι μόνο αρνητικό ρόλο διαδραματίζει. Δεν μπορεί να αφυπνίσει όμως τον άνθρωπο;

Εμείς λέμε στην εκκλησία, λένε και οι Πατέρες, ότι η ενοχή δεν είναι παράγοντας πνευματικής προόδου ας πούμε. Βέβαια, αν μιλήσουμε για τύψεις, για μία ενοχή η οποία παίζει έναν ρόλο αφυπνιστικό και με βάζει σε μια διαδικασία να αισθανθώ ότι κάτι έκανα λάθος, μπορούμε να τη δεχτούμε ώς ένα σημείο μέσα στη ζωή μας, με μία φυσιολογία, ας πούμε, ψυχολογική. 

Αν όμως αυτό γίνεται με τρόπο παθολογικό, τότε κάτι τρέχει, κάτι δεν πάει καλά. Διότι σε βαθύτερη ανάγνωση νηπτική, βλέπουμε ότι η ενοχή είναι ουσιαστικά ένας θρήνος απέναντι στο εγώ μας. Δηλαδή δεν είναι ότι χάνω τον Θεό, χάνω τη σχέση μου, χάνω την εμπιστοσύνη μου, χαλάω την κοινωνία με ένα άλλο πρόσωπο, αλλά είναι τελικά το «πώς εγώ έπεσα σε αυτό το αμάρτημα; Πώς εγώ έπεσα τόσο χαμηλά; Πώς εγώ τελικά χάλασα αυτό που έφτιαχνα τόσο καιρό;». 

Οπότε αυτού του είδους η ενοχή έχει να κάνει με το αυτοείδωλό μας, με τον ναρκισσιστικό καθρεφτισμό μας, γι΄αυτό και δεν οδηγεί τις περισσότερες φορές σε μετάνοια. Οδηγεί σε μια αποκατάσταση της εικόνας μου.

Μετανοώ δηλαδή και πάω μέσα από την ενοχή στην εξομολόγηση αλλά για να αποκαταστήσω τη δική μου εικόνα, να τα έχω καλά με τον εαυτό μου και να έχω ένα ατομικό ψυχολογικό ξαλάφρωμα. 

Αλλά στην ουσία δεν αναζητώ το άλλο πρόσωπο, διότι αν ήταν αυτό, θα ήξερα ότι το άλλο πρόσωπο με αγαπάει όχι γιατί είμαι κάποιος, αλλά με αγαπάει γιατί Αυτός μόνο αγαπάει. Δεν με αγαπάει επειδή εγώ είμαι υπέροχος, είμαι φοβερός, αλλά επειδή η αγάπη του δεν έχει όρους, δεν έχει προϋποθέσεις, είναι αγάπη μανική που λέει ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής. Με αγαπαέι το ίδιο στην αρετή μου, το ίδιο στην πτώση μου. Το ίδιο στις φωτεινές μου και το ίδιο στις σκοτεινές μου ημέρες. Οπότε, ας πούμε, αισθάνομαι ότι δεν σώζομαι επειδή είμαι κάποιος αλλά επειδή Κάποιος με αγαπάει. "

Πηγή::http://proschomen.blogspot.gr/2014/07/blog-post_1178.html?spref=fb

Η διήγηση της Παλαιάς Διαθήκης για τη δημιουργία και οι θετικές επιστήμες

π. Ιωάννης Ρωμανίδης*

Οι θεούμενοι, όσοι μετέχουν της φωτιστικής και θεοποιού ενέργειας του Θεού, όπως οι Πατριάρχες και Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, προ του Μωυσέως, ο Προφήτης Μωυσής, αλλά και οι θεόπτες μετά τον Μωυσή, έχουν κοινή εμπειρία για το ότι ο Θεός επικοινωνεί με τον κόσμο με τις άκτιστες ενέργειές Του, και ότι ο κτιστός κόσμος προήλθε εκ του μη όντος, σε αντίθεση με τον άκτιστο Λόγο, που γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων. Αυτό είναι θέμα εμπειρίας και όχι στοχαστική και φανταστική διδασκαλία.

Όπως έχουμε τονίσει σε άλλη ενότητα, αυτή η αποκαλυπτική εμπειρία διατυπώνεται με κτιστά ρήματα και νοήματα, δηλαδή οι θεόπτες Προφήτες, Απόστολοι και Πατέρες χρησιμοποιούν τις αντιλήψεις των ανθρώπων της εποχής τους για να διατυπώσουν την εμπειρία τους. Η βασική διδασκαλία τους είναι ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο και Αυτός τον διευθύνει, αλλά η διατύπωση της εμπειρίας προέρχεται από τις γνώσεις της εποχής. Το πρώτο είναι θεολογικό, το δεύτερο επικοινωνιακό. Η κοσμολογία της Παλαιάς Διαθήκης, ως προς την έκφραση, την διατύπωση, είναι επηρεασμένη από την βαβυλωνιακή κοσμολογία της εποχής εκείνης. Αυτό τονίζεται, για να μη γίνη καμιά σύγχυση μεταξύ της θεοπτικής θεολογίας των αγίων και της επιστημονικής γλώσσας κάθε εποχής.

Υπάρχει κοσμολογία της Παλαιάς Διαθήκης. Όταν η Παλαιά Διαθήκη μιλάη για το στερέωμα, αυτή είναι βαβυλωνιακή κοσμολογία. Εκείνα τα χρόνια, οι λαοί της Μέσης Ανατολής βλέπανε να ανοίγουν ένα πηγάδι και να βρίσκουν νερό κάτω, βλέπανε από τον ουρανό να πέφτη βροχή και να γίνωνται κατακλυσμοί πολλές φορές. Και άμα διαβάσης τους Ψαλμούς προσεκτικά, βλέπετε ότι υπάρχουν αποθήκες επάνω στον ουρανό και ανοίγεις την πόρτα σαν τον ντουζ, δηλαδή, και πέφτει νερό.

Οπότε, φαντάστηκαν την δημιουργία ότι στην αρχή ο Θεός εδημιούργησε το στερέωμα, και υπήρχε η γη εν μέσω των υδάτων κλπ., και μετά ανήρτησε το στερέωμα, ώστε να βαστάση τα νερά από πάνω και έχουμε τη γη να βαστάη κάτω το νερό, δηλαδή, και εμείς είμαστε στην μέση και ζούμε μεταξύ των υδάτων. Αυτή είναι η κοσμολογία της Παλαιάς Διαθήκης. Τι σχέση έχει αυτό με την πραγματικότητα;

Αυτό το συναντάμε και στο θέμα της χρονολογίας της υπάρξεως του κόσμου.

Η κοσμολογία της Γενέσεως, συγκρινομένη με την βαβυλωνιακή κοσμολογία, παρουσιάζει καταπληκτικές ομοιότητες. Μετά, υπάρχει και χρονολογία περί δημιουργίας του κόσμου. Όταν κανείς πάρη την Παλαιά Διαθήκη και υπολογίση πότε ο κόσμος δημιουργήθηκε, πότε ο άνθρωπος εμφανίστηκε επί της γης, δεν μπορούμε ν’ αναπτύξουμε περισσότερο από περίπου 6.000-6.500 χρόνια.

Τώρα, γνωρίζουμε ότι το σύμπαν είναι πολύ παλαιότερο από 6.500 χρόνια, διότι μέχρι πριν από μερικούς μήνες βρέθηκε ένα καινούργιο (αστέρι) που είναι δεκαπέντε δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά από την γη. Εάν υπολογίση κανείς ότι ο ήλιος ο δικός μας είναι ενενήντα τέσσερα περίπου εκατομμύρια μίλια μακριά και παίρνει περίπου επτά min για να φτάση ένα φωτόνιο από τον ήλιο στην γη, ένα έτος φωτός πρέπει να υπολογισθή από το επτά sec με ένα χρόνο δηλαδή για να βγάλουμε ένα έτος φωτός. Δηλαδή αν ο ήλιος είναι εννενήντα τέσσερα εκατομμύρια μίλια μακριά, φανταστείτε τι είναι η απόσταση ενός έτους φωτός. Οπότε, αν βάλουμε δεκαπέντε δισεκατομμύρια έτη φωτός, και τα κομπιούτερ θα δυσκολευθούν να βγάλουν τέτοιους αριθμούς. Οπότε, ξέρουμε ότι ο κόσμος είναι τουλάχιστον δεκαπέντε δισεκατομμύρια έτη φωτός ηλικία.

Αυτό σημαίνει ότι η Αγία Γραφή έχει πέσει τελείως έξω στο θέμα της χρονολογήσεως του σύμπαντος. Και το άλλο παράξενο είναι, και δεν ξέρουμε τι υπάρχει πάρα πέρα, δηλαδή, είναι εκείνο που βρήκαν. Ένα χρόνο αργότερα μπορεί να βρούνε [κάτι] που θα είναι δισεκατομμύρια έτη φωτός κ.ο.κ. Τώρα, το πώς προέρχονται από αυτά τα ουράνια σώματα, δεν γνωρίζουμε καν αν υπάρχουν ακόμα. Διότι το φως που έρχεται τώρα, έχει ξεκινήσει πριν από δεκαπέντε δισεκατομμύρια έτη φωτός το ταξίδι για να φθάση στην γη δηλαδή. Οπότε, οι αποστάσεις που υπάρχουν σήμερα στην αστρονομία είναι καταπληκτικές.

Οπότε, η Αγία Γραφή φαίνεται εξ επόψεως επιστημονικής ένας νάνος από γνώσεις, που δεν μας φωτίζει τόσο πολύ επάνω στην σύνθεση του κόσμου του σύμπαντος.

Η σύγκρουση μεταξύ θεολογίας και επιστήμης, που έγινε στον Μεσαίωνα, ήταν αποτέλεσμα της άγνοιας ότι οι θεούμενοι-θεόπτες Προφήτες, Απόστολοι, Πατέρες δεν κάνουν επιστήμη, αλλά την αποκαλυπτική τους εμπειρία την εκφράζουν μέσα από τις επιστημονικές γνώσεις της εποχής τους.

Στον Μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι είχαν γεωκεντρική αντίληψη περί του σύμπαντος: η γη το κέντρο του σύμπαντος και όλα περιστρέφονται γύρω από την γη. Έρχονται οι πρώτοι αστρονόμοι στην μοντέρνα εποχή και αποδεικνύουν με το τηλεσκόπιο, ο Γαλιλαίος συγκεκριμένα, ότι δεν περιστρέφεται ο ήλιος γύρω από την γη, αλλά η γη γύρω από τον ήλιο. Αυτό το απέδειξε με την παρατήρηση, δεν το απέδειξε με την φιλοσοφία. Οι παρατηρήσεις έγιναν με τα πρώτα τηλεσκόπια που έφτιαξε ο ίδιος. Ήταν πολύ απλή η παρατήρησή τους. Έβλεπε ότι, κάθε έξι μήνες, οι θέσεις των κηλίδων στον ήλιο ταξιδεύουν από την μία άκρη του ήλιου στην άλλη άκρη του ήλιου, κ.ο.κ.

Πάντως, προσέφερε τις θεωρίες του περί ηλίου και ηλιοκεντρισμού, αντιθέτως με τον γεωκεντρισμό. Δεν επείσθησαν τότε οι αρχές και εξουσίες, παρά το γεγονός ότι και δεσποτάδες κοίταζαν από το τηλεσκόπιό του και εξηγούσε τι σημαίνουν οι παρατηρήσεις του. Παρά ταύτα, κόντεψε να καή ως αιρετικός, διότι οι θεωρίες του θέταν θέμα αιρέσεως και ο ίδιος τις ανακάλεσε, για να δηλώση μετάνοια, για να αποφύγη την εκτέλεση κ.ο.κ.

Έκτοτε, δημιουργήθηκε η υποψία ότι γνωστά (πράγματα) στον φυσικό κόσμο δεν είναι όπως τα περιγράφανε οι θεολόγοι κ.ο.κ., αλλά αποδεικνύεται από προσεκτικότερη παρατήρηση, με τη βοήθεια οργάνων που είναι ικανός ο άνθρωπος να κατασκευάση, ότι αλλιώς είναι ο κόσμος και αλλιώς αυτός ο κόσμος περιγράφεται. Ξέρουμε ότι η γη είναι σφαιρική και όχι μια πλάκα. Ήταν μια γνώμη που υπήρχε στην Αλεξάνδρεια, αλλά είχε ξεχασθή.

Αυτό, κατ’ επέκταση, ισχύει και για την σύγχρονη επιστήμη.

Η κβαντομηχανική κατέστρεψε πλέον την έννοια της καθαρής μαθηματικής και φαίνεται σαφώς ότι δεν υπάρχει ούτε ένδειξη πλέον ότι υπάρχει κάτι αμετάβλητο μέσα στον κόσμο. Είναι όλα εν συνεχεί κινήσει και δεν μπορεί κανείς να προδιαγράψη ακριβώς πώς θα λειτουργήση ένα ηλεκτρόνιο μέσα σε ένα ατομο. Το ηλεκτρόνιο δεν προκαθορίζεται πλέον, με την θεωρία του Max Plank (Μαξ Πλανκ). Είναι αποδεδειγμένο πλέον με πειράματα.

[…]

Από πλευράς θεολογίας, δεν μπορούμε να μιλάμε για την πίστη στον Θεό εξ επόψεως αρμονίας του σύμπαντος, αλλά εξ επόψεως της προσωπικής πνευματικής γνώσης.

Θυμάμαι μια φορά ήμουν στην Γενεύη και ήταν ένας δικός μας, της κβαντομηχανικής, ο οποίος με βρήκε στην εκκλησία και με κάλεσε στο σπίτι του μαζί και έναν καθηγητή της Ελλάδος, της αστρονομίας.

Και ήταν πολύ περίεργη η συζήτηση, διότι ο αστρονόμος, φαίνεται επηρεασμένος από τα νειάτα του στο κατηχητικό σχολείο, μιλούσε για την αρμονία του σύμπαντος. Και εγώ λέγω, δεν ξέρω πια αν μπορούμε να μιλήσουμε για αρμονία του σύμπαντος, έχουμε την μελανή οπή τώρα, έχομε μεγάλη αταξία στο σύμπαν και, μάλλον, η αρμονία στο σύμπαν είναι ίσως φαινομενική και ότι ο άνθρωπος κάνει κατάταξη της γνώσεώς του, και η κατάταξη δίνει όψη αρμονίας δηλαδή. Αλλά μπορεί κανείς να βρει πολλά στοιχεία στο σύμπαν που αποδεικνύουν κάποια δυσαρμονία. Δεν υπάρχει απόλυτη αρμονία. Υπάρχει κάτι που μοιάζει με αρμονία και υπάρχουν και πολλά άλλα στοιχεία που είναι ενδεικτικά έλλειψης αρμονίας. Οπότε, όπως τα παλαιότερα χρόνια αποδεικνύανε την ύπαρξη του Θεού με επιχειρήματα από την παλιά αστρονομία, δηλαδή, πριν από αυτόν τον αιώνα, τώρα μπορεί κανείς να αποδείξη ότι δεν υπάρχει Θεός.

Μετά είπα ότι και η κβαντομηχανική μάς λέει καθαρά σήμερα ότι δεν υπάρχει τίποτε το αμετάβλητο, διότι η ίδια η μαθηματική έχει αποδειχθή ότι είναι ένας υπολογισμός, οπότε λέμε περίπου κάτι. Κάθε μέτρηση είναι περίπου μέτρηση. Και μετράμε ή την ορμή, περίπου, ή την θέση, περίπου. Και το πιο ωραίο είναι ότι ο Αϊνστάιν, που νόμιζε ότι τα ηλεκτρόνια έχουν μια αμετάβλητη κίνηση μέσα στο άτομο, αποδεικνύεται τώρα ότι αυτά τα «κολοκύθια» πηδάνε τροχιά κλπ. Οπότε, δεν μπορεί κανείς να υπολογίση μαθηματικά, με ακρίβεια, την πορεία αυτών των πραγμάτων, αλλά υπολογίζει περίπου. Και με αυτό το «περίπου» γίνονται όλοι οι υπολογισμοί από τους σημερινούς φυσικούς κλπ.

Πάντως, δεν επηρεάζει την πίστη μας η εξέλιξη της επιστήμης που διερευνά το σύμπαν και βρίσκει νεώτερα ευρήματα, τα οποία δεν αναφέρονται στην Αγία Γραφή.

[…]

Οι θεόπτες Προφήτες, Απόστολοι, Πατέρες κατέγραφαν την πνευματική τους εμπειρία, για να οδηγήσουν τους μαθητές τους στην προσωπική γνώση του Δημιουργού του κόσμου, όχι για να τους μάθουν επιστημονικές γνώσεις για τον κόσμο. Αυτό είναι το ουσιώδες σημείο της Αγίας Γραφής.

Και δεν είναι σκοπός των θεοπνεύστων νοημάτων να αποκαλύψουν τίποτε περί της ουσίας των κτιστών, του σύμπαντος. Οπότε, ολόκληρο το θέμα περί θετικών επιστημών κ.ο.κ έχει σχέση με την θεολογία, αλλά η θεολογία δεν φωτίζει εκείνα τα άλλα θέματα.

Επομένως, ο σκοπός των νοημάτων της Αγίας Γραφής είναι καθαρά ασκητικός, όχι επιστημονικός. Να ανιχνεύσουμε, δηλαδή, από τα νοήματα από τι συντίθεται η ύλη και τα ουράνια σώματα και πώς λειτουργεί η δομή του σύμπαντος. Δεν είναι αυτός ο σκοπός αυτών των νοημάτων.

Ο σκοπός όμως των νοημάτων είναι, ότι εκτός από το να μας οδηγούν ασκητικά προς τον Θεό, μέσω της καθάρσεως, του φωτισμού να μας οδηγούν προς την θέωση. Εκτός από αυτόν τον σκοπό, τα νοήματα αυτά έχουν σκοπό να μας διασαφηνίσουν την σχέση μεταξύ του ακτίστου και του κτιστού, ώστε να γνωρίζουμε ότι το άκτιστο είναι εξ ουδενός, διότι ο Πατήρ είναι εξ ουδενός, ο Υιός είναι εκ του Πατρός, το Πνεύμα το Άγιον είναι εκ του Πατρός, ότι οι ενέργειες είναι από τον Πατέρα δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι κλπ. Αυτά είναι τα άκτιστα κλπ. και η σχέση του κτιστού προς τα άκτιστα. Τα κτίσματα είναι εκ του μηδενός.

Οπότε, από την εμπειρία της θεώσεως οι Πατέρες γνωρίζουν περί της σχέσεως του κτιστού και του ακτίστου, όχι μόνο περί υπάρξεως ακτίστου και κτιστού, αλλά και την σχέση γνωρίζουν. Δεν σημαίνει όμως, ότι γνωρίζουν και μανθάνουν την ουσία του Θεού ούτε και την ουσία των κτιστών.

*Ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης (1927-2001), ένας από τους μεγαλύτερους διδασκάλους της Ορθόδοξης θεολογίας στον αιώνα που μας πέρασε, δεν μας άφησε μεγάλο συγγραφικό έργο και δεν κατόρθωσε να ολοκληρώσει τη Δογματική του. Το έργο αυτό το ανέλαβε ο σεβασμιότατος μητροπολίτης Ναυπάκτου κ. Ιερόθεος, στη μητρόπολη του οποίου ήταν εγγεγραμμένος ο π. Ιωάννης στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ο κ. Ιερόθεος, μετά από μελέτη είκοσι χρόνων, επέλεξε αποσπάσματα από ομιλίες και παραδόσεις του π. Ιωάννη που απομαγνητοφώνησαν διάφοροι συνεργάτες του και συνέθεσε τη δίτομη «Εμπειρική δογματική της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας κατά τις προφορικές παραδόσεις του π. Ιωάννου Ρωμανίδη», που εκδόθηκε το 2010 και το 2011 από την Ι. Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας). Από τον δεύτερο τόμο αυτού του έργου επιλέξαμε το πέμπτο υποκεφάλαιο του πρώτου κεφαλαίου του δεύτερου μέρους (σσ. 119-125, στο βιβλίο έχει τίτλο «Η καταγραφή της αποκαλυπτικής εμπειρίας») και το παρουσιάζουμε εδώ, παραλείποντας δυο τμήματα (τα επισημαίνουμε με […]), δύο παραγράφων το καθένα, που αναφέρονται σε μια συζήτηση μ’ έναν αγγλικανό επίσκοπο και μιαν άλλη μ’ έναν Άγγλο αστρονόμο, γιατί δεν προσθέτουν κάτι ιδιαίτερο στο θέμα όπως το πραγματεύεται ο π. Ιωάννης.

Επειδή ο π. Ιωάννης μεγάλωσε και σπούδασε στην Αμερική, έκανε κάποια λάθη στον χειρισμό της νεάς ελληνικής, κυρίως όταν πραγματευόταν μη θεολογικά θέματα, όπως φαίνεται και στα αποσπάσματα που παρατίθενται. Όμως, ο προφορικός λόγος του απομαγνητοφωνημένος, αν και έχει αρκετές επαναλήψεις, μας αποζημιώνει με τη ζωντάνια και την αμεσότητά του. Το υποκεφάλαιο που παραθέτουμε συντίθεται από πολλά αποσπάσματα ομιλιών τα οποία ξεχωρίζουμε με την εναλλαγή κανονικών και πλάγιων τυπογραφικών στοιχείων.

Ευχαριστίες στον Theo για το "υλικό" και την επιμέλεια.

πηγή: Αντίφωνο